Introductie van de dirigent

Pulcinella was oorspronkelijk een ballet dat besteld was door Sergej Diaghilev; de oprichter en impresario van Les Ballets Russes. Dit gezelschap was in 1909 opgericht in Parijs en werkte, onder impuls van Diaghilev, nauw samen met hedendaagse choreografen en componisten.
Het is geen overdrijving te stellen dat Stravinsky dankzij deze samenwerking in Europa bekend werd.
Tussen 1909 – 1917 had hij reeds de Vuurvogel, Petroesjka en Le Sacre du Printemps voor dit gezelschap geschreven.

In 1919, na een gezamenlijke reis door Italië, waar ze veel voorstellingen van Commedia dell’arte bijwoonden, suggereerde Diaghilev aan Stravinsky om een ballet te schrijven met Commedia dell’arte als uitgangspunt en op muziek van Pergolesi. Stravinsky was niet erg opgezet met de vraag; hij kende immers het Stabat Mater van Pergolesi en had absoluut geen zin om met dergelijke muziek bezig te zijn. Zijn afkeer verdween evenwel toen hij van Diaghilev een paar onbekende manuscripten ter inzage kreeg die hij gevonden had in de bibliotheken van Napels en Londen. Stravinsky bekeerde zich tot Pergolesi en aanvaardde de opdracht. Bekeren is veel gezegd want later onderzoek bracht aan het licht dat de manuscripten, waarvan verondersteld werd dat het van Pergolesi was, uiteindelijk niets met Pergolesi te maken hebben. Het werk wordt nu toegeschreven aan Domenico Gallo, Carlo Ignazio Monza, Allesandro Parisotti en Wilhelm van Wassenaer.
Hoe dan ook betekende Pulcinella het begin van zijn neoklassieke periode. Stravinsky zei zelf dat Pulcinella voor hem het begin van het kijken naar het verleden was.
Naast dans zijn er in de originele versie ook drie zang solisten. Het ballet ging in première op 15 mei 1920 te Parijs o.l.v. Ernest Ansermet in een choreografie van Léonide Massine en met de kostuums getekend door Pablo Picasso

In 1922 herwerkte hij het ballet en maakte er een louter instrumentale versie van voor kamerorkest.
Het is in die versie dat het werk zijn grootste bekendheid kreeg.
De bezetting is – hoewel een kamerorkest – zeer doordacht.
Een solistisch strijkerskwintet – eerste en tweede viool, altviool, cello en contrabas – wordt aangevuld met de tutti strijkers en met blazers – twee fluiten, hobo’s, fagotten en hoorns en één trompet en trombone – die, net als het stijkerskwintet, erg solistisch behandeld worden.
Denk nu niet dat Pulcinella puur klassiek klinkt en louter een overschrijven zou zijn van bestaande muziek. Stravinsky voegt er zijn eigen geniale orkestratie en harmonisatie aan toe. Moderne speeltechnieken zoals flageolets en harmonieken worden zo geraffineerd aangewend dat het geheel een moderne kleur krijgt maar nergens stoort ten opzichte van de oorspronkelijke muziek.
Delen waarin gans het orkest betrokken wordt wisselen af met ganse passages in kamermuziek stijl. Vooral in die delen blijkt hoe orkestratie een klassiek werk modern kan doen klinken.

Ongetwijfeld zou de Stabat Mater van Pergolesi door de bril van Stravinsky ook interessant kunnen worden.

Marc Sierens

© Akademos

Andere bijdragen

Pulcinella betekende een stijlrevolutie voor Stravinsky. Zijn Grote Balletten waren ritme- en klankorgasmes op enorme schaal, maar Pulcinella is geinstrumenteerd voor een Kamerorkest, met maar één trombone en één trompet, zonder slagwerk en zonder zoetzinnelijke klarinetten. Hierin voegde Stravinsky zich eigenlijk naar het 18-eeuwse orkest, alleen het clavecymbel ontbreekt (dat zou later in zijn opera The Rake’s Progress wel zijn opwachting maken). Bovendien heeft Pulcinella veel kenmerken van 18e-eeuwse muziek: de doorgaande ritmische beweging, de tonale structuur, de dialoog van tutti en soli die herinnert aan het concerto grosso. Natuurlijk heeft Stravinsky de regels van de 18e eeuw voortdurend subtiel geschonden. Figuurtjes komen ineens langs op de verkeerde plek in de maat, tegenstemmetjes zijn uitgesproken 20e-eeuws, er zijn groteske solo’s voor trombone (met glissandi) en contrabas, episoden worden onverwacht aaneengelast. Het Neo-Classicisme was geboren. Stravinsky heeft na Pulcinella nog veel werken in deze stijl gecomponeerd, en veel andere componisten vonden het ook een heel leuk idee: Prokofjef (Klassieke Symfonie), Respighi, tot voor zeer kort Schnittke, en vele anderen. Er waren ook gezaghebbende componisten die er geen brood van lustten. Schönberg heeft het volgende poeem vervaardigd over Stravinsky in zijn Neo-Classieke periode: “Ja, wer tommerlt denn da? Das ist ja der kleine Modernsky! Hat sich een Bubikopf schneiden lassen, Sieht ganz gut aus! Wie echt falsches Haar! Wie eine Perücke! Ganz (wie sich ihn der kleine Modernsky vorstellt), Ganz der Papa Bach!” Terzijde: nog veel later is Stravinsky ook nog volgens Schönbergs twaalftoonssysteem gaan componeren.

Pulcinella is gecomponeerd als ballet met drie zangsolisten. Later heeft Stravinsky met de Suite een versie gemaakt zonder solisten, die ook wat korter is.

Uit: zie onderstaand bericht.