7 juni 2014

7 juni 2014 20:00

Johannes Brahms - Tragische Ouverture, op. 81

Jean Sibelius - Concerto voor viool en orkest in d, op. 47

Dmitri Shostakovich - Symfonie nr. 5 in d, op. 47

Marc Sierens - Dirigent
Ann Vancoillie - Viool

Vioolconcerto n° 1 – Jean Sibelius – Op. 47 in D

Jean Sibelius componeerde zijn enige Vioolconcert in de jaren 1903, 1904 en 1905. De compositie kwam in twee fasen. Er waren geruchten over een tweede vioolconcert, maar sporen daarvan zijn niet teruggevonden.

Geschiedenis

Sibelius was zelf begonnen als violist, maar werd niet goed genoeg bevonden (ook door hemzelf niet). De eerste tekenen dat Sibelius ideeën had voor een vioolconcert zijn terug te vinden in een brief van 18 september 1899 aan zijn vrouw. Sibelius bevond zich toen in Berlijn voor de eerste uitvoering van zijn vernieuwde versie En Saga. Rond die tijd ontmoette de componist Willy Burmester, een sterviolist in die dagen, die al eerder orkestmeester was geweest van het Helsinki Orkest. Burmester bevond zich in Duitsland nadat hij het orkest verlaten had in 1895. Het ontstaan van het concert verliep uiterst moeizaam. Sibelius bevond zich steeds op een snijvlak van problemen; hij was van oorsprong Zweed (Zweden was lange tijd de baas in Finland), maar strever naar meer Finse onafhankelijkheid. Qua levenswijze stelde hij vaste regels op voor zijn omgeving om te kunnen componeren, maar verloor zich nog wel eens aan de alcohol. In 1903 werd aan het concert begonnen en Burmester leefde in de veronderstelling dat het werk voor hem werd geschreven en dat hij ook de eerste uitvoering in maart 1904 zou geven. Echter geldproblemen bij Sibelius zorgden ervoor dat de eerste uitvoering werd gegeven op een moment dat Burmester niet naar Finland kon komen. Burmester wilde de première in Berlijn geven. De uiteindelijke première vond plaats in Helsinki door Viktor Novacek op 8 februari 1904 (met herhalingen op 10 en 14 februari) met het Helsinki Orkest onder leiding van de componist. Novacek was destijds vioolleermeester aan de Helsinki muziekacademie, tegenwoordig Sibeliusacademie. Die uitvoeringen bleken een ramp; critici maaiden zowel de solist als het werk neer (“ronduit saai”) en ook Sibelius was er niet tevreden over. Burmester wilde aan de hand van de recensies wel naar Helsinki komen om een echte première te geven in oktober 1904, maar in juni had Sibelius het werk al teruggenomen. Deze versie verdween in de la.

In 1905 begon Sibelius aan een grondige revisie van zijn vioolconcert. De definitieve versie (1905) kwam in dat jaar gereed, met een oog gericht op de eerste uitvoering tijdens een concertreeks in Berlijn waarbij de dirigent Richard Strauss was. Beoogd solist: Burmester. Opnieuw kon de combinatie Burmester / Concert geen doorgang vinden; de solist had geen ruimte in zijn rooster. Op 19 oktober 1905 vond de eerste uitvoering plaats met als solist Karl Halír, het Berliner Philharmoniker onder leiding van Richard Strauss. Halír was de eerste violist van dat orkest. De tweede cadens in deel 1 werd geschrapt en het deel verloor meer dan 40 maten. Over het algemeen werd de eerste versie grover van opzet gevonden, meer richting Ludwig van Beethoven, de tweede was verfijnder. Sinds 1905 begon deze tweede een zegetocht langs de zalen en maakt deel uit van het standaardrepertorie aan vioolconcerten. Burmester zou het werk nooit spelen. Hij werd ook als opgedragene ingewisseld.Jean Sibelius componeerde zijn enige Vioolconcert in de jaren 1903, 1904 en 1905. De compositie kwam in twee fasen. Er waren geruchten over een tweede vioolconcert, maar sporen daarvan zijn niet teruggevonden.

Symphonie n° 5 – Dmitri Shostakovich – Op. 47 in D

De vijfde symfonie van Shostakovich, 1906 – 1975, is onder druk ontstaan. Tot in 1934 was Shostakovich een gevierd en gerespecteerd componist en hoewel hij nog maar 28 jaar was had hij reeds een mooi aantal werken bij elkaar geschreven; de meest in het oog springende natuurlijk zijn drie eerste symfonieën.Maar in datzelfde jaar, 1934, kwam aan die …… een bruusk einde.

Zijn opera ‘Lady Macbeth uit het district Mtsensk’ ging in datzelfde in première en werd ogenblikkelijk een eclatant succes, zowel bij de autoriteiten als bij het gewone publiek. Begin 1936 kwam daar plotseling verandering in. Het begon met een aantal artikels in De Pravda die de opera formalisme verweten en tegen het Russische volk geschreven te zijn.Op dat moment was Shostakovich niet in Moscou maar hij werd verwittigd door een vriend die hem adviseerde ogenblikkelijk terug naar het Bolshoi Theater te komen om de verdere opvoeringen van ‘Lady Macbeth’ te assisteren. Bij de eerstvolgende voorstelling zaten Joseph Stalin en het Politbureau in de zaal.

Shostakovich was in alle staten en volgens ooggetuigen zag hij zo wit als een doek toen hij na de derde acte kwam groeten. Tijdens de voorstelling had Stalin geërgerd gereageerd bij elke passage die de koperblazers luis speelden en bij de onwaarschijnlijk overrompelende en aangrijpende liefdesscène tussen Sergei en Katerina had hij zelfs luidop gelachen. Shostakovich wist toen al wat er hem boven het hoofd hing.In de daarop volgende weken daalden de bestellingen dramatisch en keerden critici, die vooraf zeer lovend waren geweest, zich onder druk tegen hem. En toen verscheen, totaal onverwacht, nog een kritisch artikel in De Pravda die zijn ballet ‘The Limpid Stream’ volledig onder schoffelde. Shostakovich was in shock en zijn tot dan groot aanzien redde hem en zijn familie. Vele collega’s – zowel kunstenaars als wetenschappers - waren nochtans vermoord of verbannen naar kampen. Dat lot bleef hem bespaard en waarschijnlijk heeft hij dat te danken aan één iets.

In 1936 was hij ook begonnen aan zijn vierde symfonie; een werk dat in de ‘Grove’s Dictionary’ – het meest vermaarde en toonaangevende naslagwerk – omschreven werd als: een kolosale synthese van Shostakovich’s muzikale ontwikkeling tot datum. Niettegenstaande de openbare kritiek en vernietigende artikels werkte hij deze symfonie af en plande de première in december 1936. Na een reeks repetities trok hij het werk terug en pas in 1961, lang na Stalins dood ging het in première. Volgens velen heeft hij hiermee de doodstraf ontlopen.

Eind 1937 werd in Leningrad de première gegeven van zijn vijfde symfonie met als ondertitel ‘het creative antwoord van een kunstenaar op terechte kritiek’. Het werd direct een fenomenaal succes. Ondertussen had iedereen al geleden onder de Grote Terreur en velen in het publiek hadden familie of vrienden verloren bij de massa executies. Deze symfonie is veel conservatiever dan zijn vorig werk maar het zorgde wel voor de rehabilitatie van Shostakovich, zij het voor korte duur want in 1948 werd hij weer veroordeeld voor formalisme, maar dat is een ander verhaal.

De première van zijn vijfde symfonie eindigde zeer emotioneel; velen weenden of werden overmand door emoties.

In zijn memoires schreef Shostakovich het volgende met betrekking tot zijn vijfde: ‘Ik geloof nooit dat iemand die niet verstaat de vijfde kan voelen. Natuurlijk verstonden ze wat rondom hen gebeurde en waar de vijfde over ging’

En daarmee begon een tot op vandaag durende discussie waarover de vijfde echt gaat.
Locatie

Stadsschouwburg Brugge

Kaart: 
Adres: 
Vlamingstraat 29 8000 Brugge Tel. +32 (0)50 44 30 40